EH...gebarentolk1 _fotogr Albert Schoneveld.jpg

Sebastiaan is gebarentolk

“Ik streef ernaar om alles en op meerdere niveaus te vertalen.” - Sebastiaan Boogaard

Steeds vaker worden voorstellingen in de schouwburg vertaald door een gebarentolk voor doven en slechthorenden. In dit artikel vertelt Sebastiaan Boogaard over zijn bijzondere samenwerking met Brigitte Kaandorp tijdens haar voorstelling ‘Eh…’, die eind januari te zien was in onze Blauwe Zaal.

Hoe pak je zo’n cabaretvoorstelling aan?
Ik heb ruim veertig uur voorbereiding in deze voorstelling gestoken. De tekst stond vooraf niet vast, ik moest me richten op de hoofdlijnen. Een aantal onderwerpen en woordgrappen waren min of meer bekend. Enkele vertalingen heb ik getoetst bij een collega-tolk. Vervolgens heb ik een aantal doven uit mijn netwerk mee laten kijken en heb me zo goed als het kon voorbereid.

Is er een gebaar voor de titel: ‘Eh…’?
Jazeker. In de Nederlandse Gebarentaal kun je ontzettend veel uitdrukken, soms zelfs meer dan in het Nederlands. Het komt ook wel voor dat je met een gebaar duidelijk moet maken wie-wat-doet-bij-wie en op wat voor manier.

Heb je eerder op het toneel gestaan?
Karin Bloemen was een van de eersten waarmee ik een bijzondere samenwerking op mocht bouwen. Verder tolkte ik Najib Amhali, Jörgen Raymann en Howard Komproe. Richard Groenendijk en Claudia de Breij staan nog hoog op mijn lijstje, vooral omdat ik weet dat hun voorstellingen goed zullen vallen bij het dove publiek.

Hoe vertaal je een grap, is dat extra lastig?
Dat ligt aan de soort grappen. Het zal duidelijk zijn dat doven visueel zijn ingesteld. Als een grap ook visueel om te buigen is, zonder het karakter ervan te veranderen, dan is het ‘zo gepiept’. Maar tijdens cabaretvoorstellingen gebeurt er op humoristisch vlak veel meer. Er komen typetjes in voor, uitspraken, intonaties, woordspelingen en dergelijke die een extra appel op je vertaalvaardigheid doen. Dat was bij Brigitte een enorme klus.

Gaat er wel eens een grap door gebaren de mist in?
Ongetwijfeld. Zo zal het ook gebeurd zijn dat iets door de vertaling misschien net wat grappiger overkwam voor het dove dan voor het horende publiek. Maar mijn streven is altijd om voor iedereen een volwaardige, gelijkwaardige en toegankelijke voorstelling te maken.

Wat vertaal je en wat niet, waar ligt de focus?
Ik streef ernaar om alles en op meerdere niveaus te vertalen. De focus ligt primair op het overbrengen van de inhoud en vervolgens is er ruimte voor de gelaagdheid van emoties, humor enzovoorts.

Hoe vertaal je emoties die alleen in de stem te horen zijn?
Mimiek is een grammaticaal onderdeel van de gebarentaal. Er is een gebaar voor ‘boos’, maar hoe boos iemand is en hoe iemand dat uit, met allerlei gradaties, wordt allemaal weergegeven in mimiek en houding.

Heb je een grappige anekdote over jouw werk als gebarentolk?
Heel, heel, héél lang geleden tolkte ik in Rotterdam. Echt heel erg lang geleden. Nog langer. Bij een vertaalopdracht bij een architectenbureau aldaar was mijn eerste associatie bij het woord bestek: mes en vork. Ik wist niet dat men de bouwtekeningen bedoelde. Niet veel later verstond ik durexwoningen i.p.v. duplexwoningen...
_______________________________________________________________________________________________________

> vervolg van artikel in Maggezien:

Wat is het voordeel van een gebarentolk ten opzichte van een schrijftolk?
Schrijftolken is een vak apart. Doven die de Nederlandse Gebarentaal als moedertaal hebben, hebben onze taal dus niet als eerste geleerd. Daar komt bij dat de grammatica  onderling enorm verschilt, zoals bijvoorbeeld Portugees en Nederlands. Voor een dove is lezen in het Nederlands niet ideaal, simpelweg omdat de dove daar minder vaardig in is. Je zou het gebruik van een schrijftolk kunnen vergelijken met ondertiteling. Voor veel doven zou bij het gebruik van alleen ondertiteling een groot aantal verbanden wegvallen. Vergelijk: als wij het geluid van de televisie uitzetten en alleen de ondertiteling lezen, dan weten we ook niet meer precies wie wat zegt en op wat voor manier.

Met klem wil ik benadrukken dat het één niet onder doet voor het ander. Het ligt aan de gebruiker. Als je morgen doof wordt, ben je de Nederlandse gebarentaal nog niet machtig. Dan is het fijn om ondersteund te worden door in je eigen moedertaal te lezen wat er wordt gezegd.

Er zijn verschillende gebarentalen, welke gebruik jij?
De Nederlandse. Doven zijn visueel ingesteld, begrijpen andere gebarentalen sneller dan dat horenden een vreemde taal begrijpen. Een dove Chinees en een dove Nederlander zullen elkaar veel sneller begrijpen dan twee horenden uit die landen. Ieder land heeft trouwens zijn eigen gebarentaal.

Wat is minimaal nodig om je werk goed te kunnen doen?
Het publiek moet goed zicht hebben op de tolk, diens handen, bovenlichaam en gezicht. Met goed zicht bedoel ik: de doven moeten geen last hebben van schaduw, maar bijvoorbeeld ook goed kunnen liplezen, aangezien ook dat een onderdeel is van de grammatica van gebarentaal.

Komt het voor dat je met z’n tweeën moet ‘optreden’?
Meer dan eens. Het ligt aan de voorkeur van de artiest. Een aantal wil alleen met mij samenwerken, vanwege negatieve ervaringen met collega’s die er hun eigen show van maken. Het is echter niet de show van de tolk, de tolk is maar een doorgeefluik waarbij de artiest in álle opzichten in de spotlights staat. De tolk moet zijn plaats kennen.

Verschillende doven gaven na de voorstelling ‘Eh…’ aan dat ze het juist zo prettig vonden dat er maar één tolk was. Dan hoeven ze niet steeds te schakelen, lees ‘wennen’ aan een andere persoon. Voor horenden is het ook gek als Brigitte ineens wat anders klinkt!

Het is zeer intensief in je eentje, dat wel! Waar het kan/mag wordt er samengewerkt in duo’s. Daar heb ik ook goede ervaringen mee.

Hoe voorkom je dat niet doof/slechthorend publiek afgeleid wordt?
De ervaring leert eveneens dat publiek dat nooit eerder een tolk heeft gezien, daar soms een enkele minuut aan moet wennen. Voor wie dat afleidt, ben ik makkelijk ‘weg te kijken’. Veel horenden gaven na deze voorstelling terug dat ze het een meerwaarde vonden met tolk. Bijvoorbeeld tijdens sommige liedjes. Toen hoorden én zagen ze een nieuwe dimensie waardoor de inhoud met meer impact binnen kwam: zowel via het net- als trommelvlies. Recht het hart in.

Wanneer is voor de gebarentolk een uitvoering succesvol?
Brigitte raakte ontroerd toen ik naast haar zat en een gevoelig liedje tolkte. Zij zag mijn vertaling voor het eerst. Haar eigen liedje kwam nu anders binnen. Ook ik voelde haar emoties. Zij was de 'leading lady', zij was aan het woord, maar we deden het toen echt samen. De blik na de snik, was alsof we hand in hand zaten. Dat was echt samenwerking op hoog niveau.

Toen ik een aantal doven op het goede moment zag schateren van het lachen, net als de horenden, voelde ik dat we goed op weg waren. Tijdens het laatste nummer, de toegift ‘zwaar leven’, werd een en ander nog eens onderstreept. Bij wijze van hoge uitzondering verliet ik op verzoek van Brigitte mijn ‘plek’ en hebben we dat nummer op alle mogelijke manieren zo goed mogelijk over durven brengen.

Meer weten? Kijk op www.sebastiaan.nl

Altijd weten wat er speelt?

Geldig e-mail adres verplicht! Protected by reCAPTCHA Privacy Policy - Terms of Service.